Jak zapisywać wypowiedzi ludzi niemówiących?
Drukuj

W gronie osób uczących AAC zapewne opowiadamy sobie o osiągnięciach naszych uczniów, użytkowników komunikacji wspomagającej. Często przytaczamy wówczas ich wypowiedzi. Na ogół jednak nie cytujemy wypowiedzi dosłownie, a tylko przekazujemy słuchaczowi jej interpretację. Co więcej – często mamy świadomość, że tylko osoby dobrze znające autora wypowiedzi są w stanie takiej interpretacji dokonać. Inni zobaczą tylko niezrozumiałe zachowanie, nieczytelne spojrzenia lub wskazania znaków graficznych, które mogą wydać się przypadkowe.

Staje się oczywiste, że taki przekaz ma dwie warstwy: zawiera jakąś intencję, konkretne znaczenie oraz objawia się w pewnych formach ekspresji, często dość prymitywnych, niedoskonałych, niewystarczających, aby owo znaczenie czytelnie wyrazić.  

Ostatnio opowiadałam współpracownikom, że nasza wspólna uczennica, Agnieszka, cieszy się z nowego sposobu kodowania, jaki dla niej opracowaliśmy, chce ćwiczyć posługiwanie się nim, choć uważa, że jest trudny i żartowała, że nawet jej brat nie da rady go zrozumieć. Agnieszka przekazała tę myśl podczas kilkunastominutowego dialogu, kiedy to używała wielu sposobów komunikacji: korzystała z kodowanej książki do komunikacji, z osobnej tablicy do konwersacji, wskazywała na przedmioty dłonią i nogą, śmiała się i poważniała, wskazując litery T i N komunikowała „tak” i „nie”, wreszcie patrzyła na rozmówcę, przenosiła wzrok na przedmioty, podnosiła wzrok w razie potrzeby, używała głosu do podkreślenia swoich emocji lub by przekazać, że została/nie została zrozumiana.

Właściwie, gdyby przytoczyć wyłącznie znaczenia symboli, jakie Agnieszka wskazała, otrzymalibyśmy niewiele:
NM Agnieszka: MAM-NA-IMIĘ-AGNIESZKA-NIE-MÓWIĘ-ALE-WSZYSTKO-ROZUMIEM (...) KSIĄŻKA-DO-POROZUMIEWANIA-SIĘ (...) CIESZYĆ-SIĘ (...) UCZYĆ-SIĘ (...) TRUDNY (...) Marcin.

Jednak znając trudności dziewczynki z dostępem do systemu komunikacji, postrzegamy jej wypowiedź jako bardzo bogatą. Widać wyraźnie rozdźwięk między niedoskonałą formą przekazu a jego zawartością, znaczeniem. Staje się też bardzo czytelne, jak ogromną rolę w uzyskaniu od dziewczynki danych ma partner rozmowy, który musi trafnie interpretować poszczególne wypowiedzi i zadawać adekwatne pytania podążając za wskazówkami, jakie daje dziecko, a także tak organizować sytuację komunikacyjną, aby miało ono jak najszerszy dostęp do potrzebnych pomocy, przedmiotów. Ważny staje się więc przebieg dialogu, poszczególne kroki w dochodzeniu do kolejnych danych. Powyżej przytoczony zapis nie ukazuje tego procesu, a jedynie próbkę umiejętności językowych dziewczynki. Agnieszka nie buduje tu zdań, jej wypowiedzi są na ogół jednoelementowe. Interpretacja w tym wypadku lepiej odzwierciedla jej intencje i umiejętności.

Naukowcy od dawna próbują rozstrzygnąć, jak w sposób najbardziej prawdziwy, a zarazem użyteczny, zapisywać wypowiedzi osób nie posługujących się mową. Dyskusje trwają, jednak pewne generalne zasady weszły już do praktyki. Do każdego rodzaju badań potrzebne są dane o określonych parametrach. Jeśli ktoś bada język, konstrukcje językowe niemówiących użytkowników AAC – będzie gromadził dane językowe (znaki manualne i graficzne o określonych znaczeniach, zapisane słowa, literowanie). Jeśli badania dotyczą komunikacji, dyskursu, dialogu – istotne będą wszystkie parametry interakcji, włącznie z pozajęzykowymi. Zbieranie tego rodzaju danych wymaga określenia sposobu zapisu różnych rodzajów przekazu: wypowiedzi ustnych, gestów, wskazanych znaków graficznych, całych słów, reakcji mimicznych, ruchów, a nawet zachowań o funkcji komunikatów. Zapis taki jest nazywany transkrypcją multimodalną (multi-modal transcription).

Porządek w sposobie zapisu jest ważny również dla nauczycieli, logopedów, terapeutów, którzy dokumentują przebieg nauki porozumiewania się swoich uczniów czy pacjentów. Korzyści widzimy zarówno w codziennej praktyce, jak również podczas konfrontacji terapeutów z innymi, na przykład podczas spotkań naukowych, w publikacjach specjalistycznych, w materiałach konferencyjnych. Posługiwanie się ustalonym kodem oszczędza czas i pomaga uniknąć błędów, zaniedbań, kod staje się niejako strażnikiem poprawności i kompletności zapisu.

Z samym kodem zapewne wielu spośród czytelników spotkało się w książce Stephena von Tetzchnera i Heralda Martinsena „Wprowadzenie do wspomagających i alternatywnych sposobów porozumiewania się” (Stowarzyszenie „Mówić bez Słów”, Warszawa 2001). Odpowiada on w dużej części sposobom zapisu stosowanym na całym świecie. Przytoczę go tutaj, uaktualnię i uzupełnię o dodatkowe wskazówki zaczerpnięte z materiałów Sympozjum Naukowego przy Konferencji ISAAC w 2000 roku.

 

sposób przekazu
sposób zapisu
naturalnie wyrażane wypowiedzi
kursywą
słowa i zdania wypowiadane przez urządzenia z mową nagraną, syntetyczną lub cyfrową kursywą w cudzysłowie
gesty WIELKIMI LITERAMI
znaki graficzne i obrazki
WIELKIMI LITERAMI, KURSYWĄ
znaki przestrzenno-dotykowe
WIELKIMI LITERAMI, KURSYWĄ
pojedyncze znaki manualne wyrażające dłuższą wypowiedź WIELKIMI-LITERAMI-Z-MYŚLNIKAMI
pojedyncze znaki graficzne wyrażające całe zdania WIELKIMI-LITERAMI, KURSYWĄ-Z-MYŚLNIKAMI
całe słowa i gotowe, zapisane zdania
z podkreśleniem słowa, zdania
wyrazy literowane
z p-o-d-k-r-e-ś-l-e-n-i-e-m, z m-y-ś-l-n-i-k-a-m-i
tłumaczenie lub przekład znaczenia znaku manualnego lub graficznego, a także niewyraźnej mowy
„w cudzysłowie”
występowanie połączonych form ekspresyjnych, np. mowy i znaków manualnych lub znaków manualnych i graficznych {w nawiasach klamrowych}
opis zachowania, spojrzeń, ruchów, wskazywanie przedmiotów, miejsc, osób, opis mimiki
(w nawiasach zwykłych)

Aby móc szybciej opisywać pewne zachowania charakterystyczne dla osób niemówiących, a istotne dla przebiegu konwersacji, niektórzy autorzy używają dodatkowych znaków:

 

Strzałki pojedyncze – ruchy głowy 
← →
 kiwanie głową na „nie”
↑ ↓ ↑
 kiwanie głową na „tak”
 głowa uniesiona do góry
 głowa opuszczona

 

Strzałki podwójne – ruchy oczu 
 ↓↓
 spuszczony wzrok
 ↑↑
 oczy podniesione na rozmówcę
 →
 →
 wzrok skierowany na rozmówce/inny obiekt

 Przy zapisie konwersacji wszystkie wypowiedzi rozmówców piszemy od nowej linii, a linie rozpoczynamy od skrótów oznaczających osoby niemówiące, (NM) + imię/inicjały oraz partnera posługującego się mową (M) + imię/inicjały. Warto zaznaczyć przy opisie, jakimi pomocami do porozumiewania się posługuje się użytkownik AAC: czy ma książkę czy tablice do komunikacji, czy dysponuje tablicą literową, urządzeniem do komunikacji (jakim) etc.

Wykorzystując opisane powyżej zasady, przytoczę rozmowę z Kasią, 9-letnią niemówiącą dziewczynką, która używa różnych sposobów porozumiewania się: wypowiada proste sylaby, wykonuje gesty, posługuje się książką do komunikacji.

NM  Kasia: (ręką wskazuje na szafkę, przerzuca spojrzenie z szafki na nauczyciela, uśmiecha się)
M  Nauczyciel: chodzi o szafkę?
NM  Kasia: ta „tak”
M  Nauczyciel: {chcesz CHCIEĆ coś wyjąć}?
NM  Kasia: {ne ←→} „nie”
M  Nauczyciel: sama powiedz mi o co chodzi!
NM  Kasia: KSIĄŻKA-DO-KOMUNIKACJI
M  Nauczyciel: proszę! (podaje książkę)
NM  Kasia: DZIĘKUJĘ
NM  Kasia: WESOŁY JA NOWY (wskazuje szafkę)
M  Nauczyciel: Ach! {Cieszysz się, bo mamy tu nową szafkę SZAFKA}!
NM  Kasia: ta ↑↓↑ (uśmiecha się)

Powyższa formuła na pewno ułatwi przedstawianie danych i dyskusje między specjalistami AAC. Zachęcam wszystkie osoby związane z tą dziedziną do jej stosowania.

Na koniec chciałabym wspomnieć o jeszcze jednym sposobie transkrypcji używanym przez środowisko lingwistów, psycholingwistów i innych badaczy zajmujących się naukowo komunikacją. Jest on związany z systemem wymiany danych o języku dziecka CHILDES (Child Language Data Exchange System). CHILDES został utworzony przez Briana MacWhinney i Catherine Snow i jest zarządzany przez Carnegie Mellon University w Pittsburgu. Jest to ogromna komputerowa baza danych zawierająca wypowiedzi dzieci i zapisy konwersacji z udziałem dzieci w ponad dwudziestu sześciu językach (również w języku polskim). Dane są tam uporządkowane za pomocą kodu CHAT (Codes for the Human Analysis of Transcripts). Dane te można analizować ze względu na wiele kryteriów przy użyciu programu do analizy języka dziecka CLAN (Child Language Analysis). Badacze związani z AAC współpracowali w ostatnich latach z twórcami CHILDES, CHAT i CLAN wprowadzając modyfikacje umożliwiające dodanie do bazy kompletnych wypowiedzi dzieci porozumiewających się pozawerbalnie. Baza współtworzona jest przez naukowców z całego świata, którzy bez profitów dołączają do niej wypracowane przez siebie dane, w zamian za co mogą z niej korzystać bez opłat. Pomysł ten ma przyczynić się do prowadzenia rzetelniejszych badań z zakresu rozwoju porozumiewania się, także u użytkowników AAC.

Bibliografia:
· von Tetzchner Stephen, Clibbens John (red.), Understanding the Theoretical and Methodological Bases of Augmentative and Alternative Communication. Proceedings of the Sixth Biennial Research Symposium of the ISAAC, Washington DC August 2000, edited by ISAAC
· von Tetzchner Stephen, Martinsen Herald, Wprowadzenie do wspomagających i alternatywnych sposobów porozumiewania się, Stowarzyszenie „Mówić bez Słów”, Warszawa 2001

Więcej informacji o CHILDES:
· http://childes.psy.cmu.edu
· MacWhinney, B. (1991). The CHILDES Project: Tools for Analyzing Talk. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates
· MacWhinney, B. (2000). The CHILDES project: Tools for analyzing talk. Third Edition. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates
 

Kontakt

Stowarzyszenie Mówić bez Słów
ul. Białobrzeska 44

02-325 Warszawa
KRS 0000066916

tel.: +48 501 621 607

e-mail: info@aac.org.plAdres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.

Numer konta bankowego:

Alior Bank 03 2490 0005 0000 4520 9471 1735

Polecamy

Informujemy, iż w celu optymalizacji treści dostępnych w naszych serwisach, dostosowania ich do indywidualnych potrzeb każdego użytkownika, jak również dla celów reklamowych i statystycznych korzystamy z informacji zapisanych za pomocą plików cookies na urządzeniach końcowych użytkowników. Pliki cookies użytkownik może kontrolować za pomocą ustawień swojej przeglądarki internetowej.Dalsze korzystanie z naszych serwisów internetowych, bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej oznacza, iż użytkownik akceptuje politykę stosowania plików cookies, opisaną w Polityce prywatności. polityka prywatności.

Akceptujesz pliki cookie?

EU Cookie Directive Module Information